w Miejskim Domu Kultury w Przedborzu

O Przedborzu

Przedbórz to niewielkie miasteczko w woj. łódzkim powiecie radomszczańskim, liczące ok. 4 tys. mieszkańców, położone malowniczo nad rzeką Pilicą, na skraju Pasma Przedborsko-Małogoskiego. Osada po raz pierwszy wzmiankowana w 1145 roku jako „Pretbor”, jednak istniała dużo wcześniej, osadnictwo na tych terenach jest bardzo stare, jeszcze z czasów przed chrześcijańskich. Już w 1239 r. mógł tu istnieć drewniany gród (warowny?), odbył się tu bowiem zjazd książąt piastowskich.Pochodzenie nazwy miasta tłumaczone jest dwojako, od imienia Przedbor, domniemanego założyciela osady, oznaczającego człowieka najwaleczniejszego z walecznych lub od położenia „przed borami”, gdyż położony był na pograniczu wielkich borów: Puszczy Świętokrzyskiej i Pilickiej. 

Wpływ na rozwój miasta z pewnością miało położenie na ważnych szlakach handlowych, łączących wschód z zachodem, istniała tutaj także przeprawa na Pilicy. Prawa miejskie Przedbórz otrzymał prawdopodobnie jeszcze przed panowaniem Kazimierza Wielkiego, ale nie zachował się żaden dokument. Kazimierz Wielki te prawa odnowił i wybudował w Przedborzu murowany zamek oraz kościół wraz z obecną wieżą. Kronikarz Janko z Czarnkowa pod datą 8 września 1370 roku wspomina iż „Król Kazimierz bawił na dworze Przedbórz – przezeń na nowo z miastem założonym a przy tym pięknie i zbytkownie urządzonym”. Z tego zamku król wyruszył na swoje ostatnie polowanie, które zakończyło się dla niego tragicznie. Ale Kazimierz Wielki nie był jedynym monarchą, którzy upodobali sobie Przedbórz i okoliczne lasy. Są udokumentowane tylko 3 pobyty tego króla w Przedborzu. Częstszym gościem był Władysław Jagiełło, który był tu przynajmniej 13 razy. Władca ten odnowił w 1405 roku prawa miejskie Przedborza, przenosząc miasto z prawa polskiego na magdeburskie.

W XIV w. parafia przedborska liczyła 288 mieszkańców. Na przełomie XV i XVI w. w Przedborzu zaczęli osiedlać się Żydzi. Na przestrzeni wieków miasto się rozwijało, istniało tu rzemiosło, fabryki, przemysł. Przedbórz odgrywał ważną rolę w życiu gospodarczym kraju. Leżał na ważnym szlaku handlowym, o charakterze nie tylko krajowym, ale też i europejskim. W 1512 rokiem miasteczko było dużym ośrodkiem piwowarstwa. W czasach Władysława IV istniały tu cechy włókniarzy, kuśnierzy, krawców i ślusarzy oraz trzy młyny. Szkolnictwo w Przedborzu istniało już przed 1400 rokiem, bowiem album studentów Akademii Krakowskiej wymienia w 1400 roku Marcina, syna Stanisława, z Przedborza. W kolejnych latach XV w. oraz w XVI w. także można znaleźć nazwiska studentów z Przedborza wśród studentów tej uczelni.

Pomyślny okres w dziejach Przedborza przerwały wojny szwedzkie. Miasto zostało spalone, bezpowrotnie zniszczony został także zamek, którego już nie odbudowano. Z upadku Przedbórz dźwignął się on dopiero w dobie Królestwa Polskiego. W wyniku II Rozbioru Polski (1793) Pilica stała się wschodnia granicą Prus, a dwa lata później granicą prusko-austriacką. W lat 1807-09 tereny po obu stronach rzeki zostały włączone najpierw do Księstwa Warszawskiego, następnie do tzw. Królestwa Kongresowego.

Odrodzenie Przedborza przyniósł dopiero wiek XIX. W 1823 r. Wojciech Lange, Inspektor Generalny Budowli Wodnych Królestwa Polskiego założył nowoczesną fabrykę sukna, jedną z pierwszych i większych fabryk w Królestwie Polskim (fabryka upadła na początku XX wieku). Ciekawostką jest, że na łąkach otaczających fabrykę sukna w latach 20-tych XX wieku ćwiczyła rzut dyskiem Helena Konopacka, późniejsza mistrzyni olimpijska i mistrzyni świata. W latach 1838-40 wzniesiono w Przedborzu murowany ratusz miejski, w 1867 r. czynne były dwie fabryki łyżek, cztery garbarnie, fabryka pończoch, wapiennik oraz browar.

W 1827 roku w Przedborzu mieszkało 2170 ludzi, w 1863 już 4738. W 1913 r. odnotowano największą w historii liczbę mieszkańców – 9199 osób. Wg spisu z 1921 roku 63,7% całkowitej populacji mieszkańców stanowili Żydzi. W okresie międzywojennym Przedbórz był ruchliwym ośrodkiem handlowo-usługowym, wydawano gazetę „Głos Przedborza”.

Podczas II wojny światowej miasto zostało zniszczone w 70% – z powierzchni ziemi zniknęła znaczna część starego miasta, w tym trzy pierzeje przedborskiego rynku, Mały Rynek, dzielnica żydowska, dwie synagogi (modrzewiowa i murowana). W styczniu 1940 r. Niemcy utworzyli w Przedborzu getto, w którym zgromadzili około 4,6 tys. Żydów. W październiku 1942 r. Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji getta. Wszystkich Żydów przepędzono do getta w Radomsku, a następnie do ośrodka zagłady w Treblince.

Współczesny Przedbórz zamieszkuje nieco ponad 4 tys. osób, trudniących się głównie usługami, handlem i rolnictwem. Działa tu Miejski Dom Kultury, który wraz z Towarzystwem im. Marii Konopnickiej jest współorganizatorem szeregu imprez kulturalnych, z których do najważniejszych należą  Ogólnopolskie Spotkania z Poezją Marii Konopnickiej (maj), Ogólnopolski Przegląd Piosenki i Przyśpiewki Ludowej (czerwiec) oraz Światowy Festiwal Poezji Marii Konopnickiej (sierpień). Niektóre z nich mają ponad 30-letnią tradycję. Nad miejscowym zalewem w ciągu ostatnich lat powstała  infrastruktura turystyczno-wypoczynkowa. W Przedborzu działa również muzeum ludowe, które gromadzi bogate zbiory pamiątek.

Zabytków zachowało się niewiele. Z czasów kazimierzowskich pozostała wieża gotycka kościoła św. Aleksego (pierwotnie świętego Mikołaja) wzniesionego w 1278 roku jako fundacja Bolesława Wstydliwego i jest to najstarsza budowla w mieście. Przy ul. Podzamcze zachował się niewielki relikt zamku kazimierzowskiego, pochodzący z XV w. przy Rynku możemy oglądać niewielki fragment Sukiennic, które niegdyś zajmowały całą jego północną pierzeję i liczyły 80 metrów długości.

Przedbórz jest historycznie związany z Łodzią. 29 lipca 1423 r. w dzień św. Marty, Władysław Jagiełło w czasie pobytu w Przedborzu, nadał ówczesnej wsi Lodzia prawa miejskie magdeburskie i miastem Łódź ustanowił.  

Warto wspomnieć także o ciekawos­tce natury filatelistycznej, tj. o znaczkach przedborskich. W roku 1917 i 1918 roku Urząd Pocztowy w Przedborzu wydał 5 edycji znaczków pocztowych, które są rarytasem na rynku kolekcjonerskim.